Ludzie od momentu, gdy wykształcili język mówiony i pisany mają w swojej naturze zakorzenione metaforyczne opisywanie świata, odpowiadające naszemu sposobowi myślenia i postrzegania tego, co nas otacza. Sposoby jednak, w jaki powstają i funkcjonują w kulturze owe metafory są różne w zależności od tego, do jakiego społeczeństwa należymy. Japonia jest pod tym względem państwem z wyjątkowo bogatą skarbnicą metafor przez wzgląd na to, iż jest to często język mowy „zawoalowanej”, w którym dosłowna treść wiadomości jest taktycznie pomijana, zakrywana, czy przekształcana, w zależności od tego, z kim mamy do czynienia.

Dyskretne łzy i wojenne kwiaty

Wiele metafor japońskich ma swoje korzenie w poezji, zarówno w jednej z najsłynniejszych antologii Man’yōshū (jap. 万葉集) której tytuł tłumaczy się jako „Dziesięć tysięcy liści”, gdzie popularną metaforą wyrażającą ból, tęsknotę czy żałość jest zmoczony rosą, deszczem czy wodą rękaw kimona jak i w innych dziełach, gdzie można spotkać metaforę spadających kwiatów wiśni. Ten symbol mono no aware (jap 物の哀れ), czyli kruchości, wrażliwości na piękno, przemijania i ulotności ewoluował w nowożytnym świecie i został podczas II wojny światowej powiązany z inną metaforą – Kamikaze. Kamikaze (jap. 神風), dosłownie tłumaczone jako „boski wiatr”, początkowo odnosiło się do szturmu, który uchronił wyspy japońskie od inwazji mongolskiej w XIII wieku. Podczas wojny jednakże, nacjonalistyczny rząd japoński szukając dowodów legitymizacji swojego postępowania, często odnosił się do historyczno-mitologicznych wątków. Ze względu na to piloci dokonujący samobójczych ataków na wroga zyskali owo miano, które nie wyrażało ich bezpośrednich działań, a sprawiło, że zostali ogłoszeni „boskim wiatrem” który strzeże Wyspy Japońskie i wtrąca ich wrogów do morza, tak jak to miało miejsce w zamierzchłej historii. Metafora, iż są oni ulotni jak kwiaty wiśni tymczasem odnosi się do faktu, że ich los był równie krótki jak lot spadającego z drzewa kwiatu – mieli królować, wirując na niebie, pokonując wrogów jedynie niedostrzegalną niemalże chwilę. Metafory te i ich ewolucja są dowodem na to, że język stale się rozwija wskazując, że istotne w tłumaczeniu często jest nie tylko dosłowne znaczenie przekazywanej wiadomości, ale i jej głębsze, metaforyczne znaczenie wywodzące się z historii lub kultury.

Wieloznaczne świetliki

Inną intrygującą metaforą o poetyckim wydźwięku, która  obecnie posiada szeroką gamę znaczeń, wymagających dostosowania w tłumaczeniu tak, by pasowała do ogólnego sensu całości wypowiedzi jest światło dawane przez świetliki. Początkowo metafora ta odnosiła się do romantycznej miłości, ale z czasem i ona zyskała swoje militarne konotacje (światło świetlików miało oznaczać ulatujące dusze poległych wojowników czy żołnierzy), a obecnie może oznaczać nawet mężczyzn, którzy mieszkając w apartamentach w wielkich aglomeracjach miejskich są zmuszeni do palenia przy otwartych oknach lub na balkonach (światła te mają z oddali wyglądać jak miejska wersja świetlików). Metafora ta, występująca pod postacią zwrotu Hotaruzoku (jap. 蛍族) dosłownie oznacza „klan/plemię świetlików” i stawia przed tłumaczem wyzwanie zrozumienia jej ukrytego znaczenia.

Szkolne wzruszenia

Ponadto,  światło świetlików zostało również powiązane ze sferą edukacyjną. Jedną ze współczesnych metafor nawiązujących zarówno do tych zwierząt, jak i ich romantycznego rozumienia jest metafora Hotaru no Hikari (jap. 蛍の光), która oznacza „światło świetlików”. Jest to tytuł japońskiej piosenki, jednak szerzej obecnie rozumiana jako zakończenie/pożegnanie/rozstanie ze względu na to, że używana jest między innymi podczas ceremonii zakończenia roku szkolnego.  Wykształciła się również metafora Kaisetsu jidai (jap. 蛍雪時代), której początek wiąże się z dawnym nocnym uczeniem się przy oknie w towarzystwie delikatnego światła rzucanego przez świetliki. Dosłownie tłumaczona jest ona jako „era śniegu i świetlików” i obecnie odnosi się do studenckich lat, oddając tym samym hołd przeszłości i wiążąc ją z teraźniejszością. Jak jednak można przekazać odbiorcy sens tych metafor?

Jak odnaleźć się w gąszczu językowych metafor, nie znając odnośnika kulturowo-historycznego używanych wyrażeń? Jak biuro tłumaczeń  może sprostać właściwej ich translacji, nie zatracając ich pierwotnego piękna, a jednocześnie właściwe przekazując ich głęboki wydźwięk niezaznajomionemu często z kulturą danego kraju odbiorcy? Cóż, z pytaniem tym prawdopodobnie boryka się większość tłumaczy. Z całą pewnością są jednak oni w stanie sprostać stawianemu przed nimi wyzwaniu.

(A.M.)

Evolving metaphors and contextual understanding of the Japanese language

Ever since we as human kind developed spoken and written language, we have ingrained metaphorical descriptions of the world in our nature, which corresponds to our way of thinking. However, the ways in which these metaphors arise and function in culture depends on what society we belong to. In this aspect, Japan is a country with an exceptionally rich treasury of metaphors due to the fact that it is often a «veiled» language in which the literal content of the message is either tactically omitted, covered or transformed depending on who we are addressing.

Discreet tears and war flowers

Many Japanese metaphors have their roots in poetry, be it from one of the most famous anthologies, Man’yōshū (Jap. 万葉集), which translates as «Ten Thousands Leaves», where a popular metaphor for pain, longing or woe is a kimono sleeve soaked in dew, rain or water or other works, where there are often metaphors of falling cherry blossoms. This symbol of mono no aware (Jap. 物の哀れ) that is transience, fragility, sensitivity to beauty evolved in the modern world and was associated with another metaphor, Kamikaze. Kamikaze (Jap. 神風) initially referred to the storm that saved the Japanese Islands from the Mongol invasion in the 13th century. During the Second World War, however, the Japanese nationalist government, seeking to legitimize its actions, often referred to historical and mythological topics. Due to this, pilots who carried out suicidal attacks borrowed the name. It did not directly express the actions they carried out, but instead proclaimed them a «divine wind» that guarded the Japanese Islands and repulsed their aggressors into the sea, as had been done in the history. The metaphor that they were fleeting as cherry blossoms, meanwhile, referred to the fact that their fate was as short as the flight of a flower which fell from a tree – they were to reign spinning in the sky for only a short while. Language is constantly evolving, indicating that not only the literal context of the message conveyed is often important in translation, but also its deeper, cultural understanding.

Ambiguous fireflies

Another intriguing metaphor that originally derives from poetry which now has a wide range of meanings that need to be adapted to the general sense of the utterance is the light provided by fireflies. Initially, it referred to a romantic, passionate love, but with time it also gained its war connotations (the light of fireflies was supposed to mean the departing souls of the fallen samurai warriors or soldiers) and now it can even mean men who, living in small apartments in large urban agglomerations, have to smoke by the windows or on the balcony (their appearance with a cigarette is supposed to look like an urban version of a firefly’s light from a distance). This metaphor, appearing in the form of the phase Hotaruzoku (Jap. 蛍族), literally means «clan/tribe of fireflies» and challenges the translator to understand its hidden meaning.

School emotions

In addition, the light of fireflies has also been linked to the educational sphere. One of the contemporary metaphors referring to both these animals and their romantic connotation is the expression Hotaru no Hikari (Jap. 蛍の光), which means «the light of fireflies». It is a Japanese song title, but is nowadays more widely understood as ending/farewell/parting due to the fact that it is often used during the end of the school year ceremony. The metaphor Kaisetsu jidai (Jap. 蛍雪時代) has also developed. Its origins are related to the old night learning by the window with the soft light cast by the fireflies. It literally means «the age of snow and fireflies» and nowadays refers to the university years, paying tribute to the past and linking it to the present. But how can you convey the meaning of these metaphors to the recipient?

How to find yourself in the maze of linguistic metaphors without knowing their cultural and historical references? How can a translation agency cope with their proper translation without losing their original beauty, but rather conveying their cultural undertone to a recipient unfamiliar with the culture of a given country? Well, this is a question that most translators probably grapple with. However, they are certainly able to meet the challenge posed to them.

(translation A.M.)

Pomożemy w tłumaczeniu.Zadzwoń